| REGISTER |
| Registernummer | 3.507.005 |
| INLEIDING |
| |  |
| | Foto: Robert Erkelens |
| Objectaanduiding | Leyland-Werkspoor LE-WS / NZH 4842 |
| Categorie/klasse | Autobussen |
| Soort object | Dieselbus |
| Type | Streekbus |
Serie | 4825-4873 (onderdeel van grotere serie) |
Merk | Leyland-Werkspoor |
Model | Leyland-Werkspoor LE-WS |
Uitvoering (1) | Werkspoor |
| Bouwjaar | 1960 |
| Ontwerper(s) | Chassis: Werkspoor
Motor: Leyland
Carrosserie: Werkspoor. De parabolische antireflectie voorruit, het "bolle raam", waaraan dit bustype zijn bijnaam dankt is een ontwerp van Hofstede, hoofdingenieur bij Werkspoor). |
| Producent(en) | Chassis: Werkspoor (Utrecht-Zuilen)
Motor: Leyland (Leyland, Groot-Brittannië)
Carrosserie: Werkspoor (Utrecht-Zuilen) |
| Gebruiker(s) | Noord-Zuid-Hollandsche Vervoer Maatschappij N.V. (NZH), Haarlem
NV Verenigd Streekvervoer Westnederland WN), Waddinxveen/Boskoop. |
Periode gebruik | van 1960 tot en met 1981 |
| Regio gebruik | Provincies Noord- en Zuid-Holland |
| Opmerkingen inleiding | Kenteken: TB-76-92 |
| BESCHRIJVING |
| Functie | Personenvervoer (streekvervoer) |
| Techniek | Motor: 6-cylinder ondervloer dieselmotor (125 pk)
Versnellingsbak: half-automatisch (luchtbediende 4-versnellingsbak met vloeistofkoppeling)
Remsysteem: luchtdruk
Capaciteit: 45 zitplaatsen |
| Bouwwijze | Semi-zelfdragende (meedragende) carrosserie op een licht onderstel; metalen framewerk met stalen beplating. |
| Vorm | Grote streekbus met horizontale motor in het midden onder de vloer, instap voor de vooras en middenuitstap. Carrosserie volgens een toenmalig standaardmodel van Werkspoor, met karakteristieke parabolische voorruit (deze weerkaatst de lichtreflecties uit het interieur in een matzwarte reflectiebak en zorgde ook voor de bijnaam "Bolramer" voor dit bustype).
Zitplaatsen op twee rijen dubbele banken, boven de voor- en achteras in dos-à;-dos opstelling.
Kleuren: lichtgrijze onderzijde met crème raampartij en dak. |
| GESCHIEDENIS |
| Geschiedenis | De NZH, voortgekomen uit diverse andere (tram)bedrijven had in de loop der jaren een uitgestrekt net van elektrische tramlijnen opgebouwd. Met smalspoorlijnen van Amsterdam naar Haarlem en Zandvoort en van Amsterdam-Noord naar Volendam en Purmerend en met een normaalspoornet van Haarlem naar Leiden en van Leiden naar Katwijk en Noordwijk aan Zee en Den Haag en Scheveningen. Dit alles aangevuld met stadslijnen in en rond Haarlem en Leiden. De vanwege de kleur van het materieel "Blauwe tram" genoemde NZH genoot als trambedrijf een grote bekendheid.
Zoals bij zovele bedrijven moest ook bij de NZH de tram van lieverlee het veld ruimen voor de autobus. Hoewel de NZH zelf al sinds 1931 buslijnen exploiteerde, waren het de jaren vijftig en zestig waarin de tram definitief werd vervangen door de bus. In die jaren werden dan ook grote series bussen aangeschaft.
Als dochterbedrijf van de Nederlandse Spoorwegen kocht de NZH veel autobussen die bij de andere NS-dochters ook werden gesignaleerd. Hiertoe behoorde ook de zogenaamde 'bolramer', een autobus die eind jaren 1950, begin jaren 1960 in toenemende mate beeldbepalend werd in het Nederlandse straatbeeld.
De bolramer dankt z'n bijnaam aan de parabolische voorruit (zie ook het veld 'vorm'). Deze vooruit verhoogde in hoge mate het zicht voor de chauffeur in het donker, waarmee het bedieningsgemak voor de chauffeur sterk verbeterd werd.
Deze bus maakte deel uit van een serie van 400 Leyland-Werkspoor LE-WS/Werkspoor bolramerbussen, gebouwd in de periode 1958-1961. Voorafgaand aan deze bussen is in 1956 een serie van 85 lichtere bolramers gebouwd door Werkspoor (bestemd voor de vervanging van de NZH-tramlijn Amsterdam-Haarlem-Zandvoort). De ervaring met deze bussen hebben geleid tot de bolramers waarvan de NZH 4842 exponent is. Daarna is de busproductie van Werkspoor overgegaan op Hainje, die ook nog 50 Bolramers bouwde op Leyland-Werkspoor LE-WS chassis. De bolramer voorruit is ook gebruikt door andere carrosseriefabrikanten zoals Verheul en Den Oudsten. In totaal zijn naar schatting meer dan 1000 bussen in de periode 1953-1967 uitgerust met de bolramer voorruit.
De 4842 is een vertegenwoordiger van het grote aantal bolramers dat vanaf de tweede helft van de vijftiger jaren bij de NZH in dienst kwam ter vervanging van de resterende NZH-tramlijnen (blauwe tram).
Na negen dienstjaren is de bus in 1969 door NZH verkocht aan Westnederland en deze ijzersterke Leyland A-Road heeft hier (in gele streekvervoer outfit)tot maar liefst 1981 dienst gedaan en in totaal ruim 2 miljoen kilometer gereden
De 4842 werd in 1981 door het Haags Bus Museum aangekocht en in juni 1989 naar de Den Haag gehaald om in het Haags Openbaar Vervoer Museum te worden tentoongesteld: als voorbeeld van de slechte staat waarin een bus kan verkeren!
De carrosserierevisie ving vervolgens aan in 1991 en duurde tot mei 1994. Vrijwel alles aan de carrosserie moest worden vernieuwd. Hierna werd de bus in fases technisch onder handen genomen. In juli 2000 liep de bejaarde Leyland O600 motor echter vast zodat een totale motorrevisie onontkoombaar was.
De grijze NZH 4842 is door de gemeente Den Haag aangewezen als roerend monument.
|
| ILLUSTRATIES |
| Additioneel beeld 1 |  Seriegenoot 4850 nog in dienst bij de NZH in Haarlem. Dia: A.D. van Zutphen |
| Additioneel beeld 2 | Niet ingevoerd |
| MEER INFORMATIE |
| Informatie bij/via | Stichting Haags Bus Museum (HBM) |
| Bronnen | * M. Wallast: Autobussen in Nederland (Rijswijk, 1987)
* D. Jack: The Leyland Bus (1984/1992)
* P. Kennett: Leyland (World Trucks no. 14, Cambridge, 1983)
* P.H. Scheurleer en J.H. Bartman: De NZH 2: het busbedrijf (Alkmaar, 1967)
* A. van der Kamp: Tussen tram en bus - van Boedapester tot Bolramer (Heiloo, 2005)
* W. van Scharenburg: Werkspoor Utrecht-Zuilen, deel II: bruggen, montage, vrachtauto's, boten, bussen enz (Utrecht, 2008)
* De Nederlandsche Tramwegen met hun Autotransportdiensten (Amsterdam, 1941): pag. 65.
* De Nederlandse streekvervoerbedrijven met hun tramwegen en autobusdiensten alsmede hun toerwagenbedrijven (Amsterdam, 1956): pag. 21. |
| Externe links | Haags Bus Museum |
| HUIDIGE EIGENDOM |
| Soort eigendom | Behoudsorganisatie |
| Naam organisatie | Stichting Haags Bus Museum |
| WAARDESTELLING |
| Cultuurhistorische waarde |
| Status | |
| Motivatie | |
| Waardering door | Commissie |
| Opmerkingen | |
| Authenticiteit |
| Status | |
| Motivatie | |
| Waardering door | Commissie |
| Opmerkingen | |
